Saygı duruşunda bulunmayanı linç girişimini hazmetmeli miyiz?

Bu sene de yine olaylı ve tartışmalı bir 10 Kasım sabahı yaşadık.

Videoya yansıyan görüntülere göre, Adana’da saat 09.05’te sirenlerin çaldığı ve insanların saygı duruşunda bulunduğu sırada, yürümeye devam eden bir genç çevredekilerin sözlü ve fiili saldırısıyla karşılaştı. Yanına gelenlerin tepkisiyle karşılaşan genç önce itiş kakışla başlayan müdahaleden sonra yumruklandı. Çevreden koşarak gelenlerin kalabalıklaşmasıyla birlikte uzaklaşmaya başladı. Ancak, üzerine hücum eden daha fazla sayıda kişinin saldırısından kurtulabilmek üzere kaçmaya başlayınca bir grup tarafından kovalandı.

Bu, son derece ilkel ve rahatsız edici bir görüntü…

Bir insanı saygı duruşunda bulunmaya zorlamak, hele olmayınca da linç girişimi başlatmak; hiç bir insani, ahlaki ve toplumsal gerekçeye dayandırılamaz.

İçinden gelmeyen bir şeyi, bir insana zorla yaptırmak; faşizmin ve despotizmin dikalasıdır. Böyle bir tutumu kurumsallaştıran ve sürdüren toplumlar, ilkelliklerini açıkça tescil etmiş olurlar.

Hiçbir devletin veya kamu otoritesinin, sevgi ve saygı gibi insanların iç dünyaları ve özgür tercihleriyle ilgili bir konuda, onları kitlesel uygulamalarla duygu ve düşüncelerine aykırı davranmaya zorlama hakkı yoktur. Devlet, anma törenleri düzenleyebilir; ancak insanları içlerinden gelmeyen bir saygıyı gösteriyormuş gibi davranmaya mecbur bırakamaz.

Kendi istediği gibi davranmayanı saniyeler içinde hain ilan edip linçe uğratan kişi ve grupların gösterdiği tutumun psikolojideki adı “kırılgan narsisizm” ve “sürü güdüsüdür.” Bu tür bir linç davranışı, özgüvenin ve kahramanlığın değil; derin bir yetersizlik duygusu ve acziyetin dışavurumudur.

Bu tür davranışlara yönelenler, kendilerine güveni ve başkalarına saygısı olmayan, bireysel varlıklarını inşa edememiş; ancak mutlak bir otoritenin veya dokunulmaz bir figürün gölgesine sığınarak kimlik bulan ve kendilerini güçlü hissedebilen insanlardır.

Sosyal psikolojide “normatif sosyal etki,”suskunluk sarmalı” ve “çoğulcu cehalet”olarak açıklanan mekanizmalar, insanların dışlanmamak veya tepki görmemek için benimsemedikleri davranışlara uyabildiklerini gösterir. Böylece açık bir emir veya ceza bulunmasa bile toplumsal baskı, yazılı olmayan bir zorunluluğa dönüşebilir.

Bu baskı, saldırıya tanık olanların davranışlarını da etkileyebilir. Atatürk’ü gönülden sevdiği halde bir insanın darp edilmesini yanlış bulan kişiler, grubun tepkisini çekmekten korkarak müdahaleden kaçınabilirler. Kolektif aidiyetin ideolojik baskıya dönüştüğü ortamlarda sağduyu, bağımsız muhakeme ve haksızlığa karşı çıkma cesareti zayıflar. Böylece yalnızca şiddet değil, şiddet karşısındaki sessizlik de toplumsal olarak üretilir.

Ezan okunduğunda, insanların inanç ve ibadet özgürlükleri hiçe sayılarak zorla kollarından tutulup camiye sokulmalarına, yapmayınca da saldırıya uğrayıp linç edilmelerine ne dersiniz?

Sevgi, saygı ve yüceltilme konusu olacak değerler; polis zoruyla, mahalle baskısıyla ya da linç girişimleriyle korunmaya muhtaç değildir.

Zorla saygı duruşuna geçirilen bir toplumda sadece iki şey büyür: Riyâkarlık ve öfke…

Ne Müslümanların ne Hristiyanların dini, insanları zorla camiye veya kiliseye sokup sahtekarca ve riyakarca ibadet etmeye zorunlu tutuyor.

Peki, dini alanda meşru kabul edilemeyecek böyle bir zorlamayı, toplumsal ve siyasal alanda hangi insani, ahlaki veya hukuki gerekçeyle meşru sayabiliriz?

Üstelik zoraki saygı yalnızca bireysel özgürlüğe değil, saygı gösterilen kişiye, onu gerçekten sevenlere ve topluma da zarar verir. Atatürk’e duyulan içten sevgiyle baskı altında sergilenen sahte davranışları birbirine karıştırır. Onun adını zorlamayla ilişkilendirir, gerçek sevgiyi görünmez kılar; insanları düşüncelerini gizlemeye, toplumu ise farklı tercihlere tahammülsüzlüğe yöneltir. Atatürk’ü gönülden sevenlerin, onun adına başkalarına baskı uygulanmasına karşı çıkmaları bu nedenle özellikle önemlidir.

Meselenin bir de hukuk devleti açısından ciddi boyutu vardır. 10 Kasım törenlerini düzenleyen mevzuat bulunmakla birlikte, sokaktan geçen herkesin saat 09.05’te durmasını zorunlu kılan ve yalnızca yürümeye devam etmeyi cezalandıran genel bir hüküm bulunmamaktadır. Anayasa’nın 25. maddesi de kimsenin düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamayacağını güvence altına alıyor.

Devlet, bir yandan herkesin aynı davranışı sergilemesi gerektiği yönünde güçlü bir toplumsal beklenti oluşturan uygulamaları sürdürürken, diğer yandan buna uymayanların saldırıya uğrama riskini görmezden gelemez. Demokratik bir hukuk devleti, kanunen suç oluşturmayan davranışları kalabalıkların baskı ve linç girişimlerinin insafına terk edemez.

Dünyanın hiç bir ülkesinde günlük hayatın ve trafiğin akışını durduran böyle kitlesel bir siren uygulaması ve zoraki saygı duruşu yoktur. 10 Kasım anma törenleri gerçek ve gönülden gelen saygının gösterileceği; resmi zevatın ve isteyenlerin kendi iradeleriyle katılacakları resmi tören alanlarında icra edilmelidir.

Böyle blr durumda kimse sahtekârca bir tavır takınmak zorunda kalmaz. Ayrıca her yıl toplumsal olgunluğumuzu ve ülkemizin imajını zedeleyen bu barbarca saldırı ve linç girişimlerinin de önü alınmış olur.

Kaynak: Karar